De recente groei van energiearmoede in Europa is een paradox die moeilijk te negeren valt: ondanks miljarden aan steunpakketten en het beleid dat is opgezet om de kwetsbaren te ondersteunen, neemt de ongelijkheid in toegang tot energie alleen maar toe. Het lijkt een onoplosbaar probleem, een vicieuze cirkel waarin de rijken steeds rijker worden, terwijl de armen steeds verder achterblijven. Maar achter de cijfers van de armoedecijfers schuilt een ander verhaal: het gaat niet alleen om financiële ongelijkheid, maar ook om relationele ongelijkheid, de manier waarop kwetsbaarheid en schaamte ons uit de zichtbaarheid houden.

In deze tijd van crisis, waarin de kloof tussen rijk en arm steeds groter lijkt te worden, vraagt leiderschap om meer dan het oplossen van economische problemen. Het vraagt om een systemische benadering die verder kijkt dan het directe probleem van toegang tot middelen, en die kijkt naar de mensen die we niet zien – degenen die zich onzichtbaar voelen, door schaamte en door de diepe psychologische barrières die hen uitsluiten van het systeem. Wat gebeurt er met diegenen die we over het hoofd zien, en hoe kunnen we als leiders bijdragen aan een inclusieve cultuur die niet alleen denkt in termen van financiële steun, maar in termen van menselijke waardigheid?

 

   De onzichtbare kloof: meer dan alleen financiële ongelijkheid

De kern van energiearmoede gaat verder dan de simpele tekortkoming van financiële middelen. Het is een systemisch probleem waarin economische ongelijkheid wordt versterkt door een psychologische en relationele kloof. De mensen die in energiearmoede verkeren, voelen zich vaak niet alleen financieel buitengesloten, maar ook sociaal en emotioneel. Ze worden geconfronteerd met schaamte, een gevoel van falen en een gebrek aan controle over hun situatie. Dit psychologische aspect is vaak wat hen het zwaarst weegt: de angst om niet te voldoen aan de maatschappelijke norm en de stigmatisering die daarmee gepaard gaat.

De psychodynamiek van schaamte speelt een centrale rol in het voortbestaan van deze ongelijkheid. Schaamte sluit mensen buiten, maakt hen onzichtbaar, en zorgt ervoor dat ze zich afwenden van de steun die beschikbaar is. Terwijl steunpakketten en beleidsmaatregelen bedoeld zijn om te helpen, kunnen ze door de bril van schaamte worden gezien als een herinnering aan eigen falen, wat het moeilijk maakt om ze te accepteren. Dit is een fundamentele belemmering voor daadwerkelijke verandering, want het creëert een vicieuze cirkel waarin de getroffenen zich steeds verder terugtrekken, zowel uit het economische systeem als uit het sociale weefsel.

Leiders die deze dynamiek niet erkennen, missen de kans om echte verandering te bewerkstelligen. Het is niet genoeg om financieel beleid te implementeren; er moet ook aandacht zijn voor de psychologische impact van de crisis op de betrokkenen. Dit vraagt om leiderschap dat verder kijkt dan de cijfers, en dat bereid is om schaamte te doorbreken door te focussen op de menselijke waardigheid achter de cijfers.

 

   Leiderschap aan de randen van het (on)zichtbare

Stel je voor dat je als leider verantwoordelijk bent voor het implementeren van een beleid dat bedoeld is om de energiearmoede in jouw regio te verminderen. Je hebt de middelen, je hebt de steunpakketten, maar toch blijft de situatie verslechteren. Waarom is het zo moeilijk om een blijvende verandering teweeg te brengen? De oplossing ligt wellicht niet in het direct verstrekken van meer middelen, maar in het doorbreken van de barrières van schaamte en het zichtbaar maken van diegenen die zich onzichtbaar voelen.

Leiderschap in tijden van crisis vraagt om een gevoel van verantwoordelijkheid dat verder gaat dan het technische of economische aspect van de situatie. Het vraagt om het vermogen om echt te luisteren naar de mensen die je probeert te helpen, en om hen een stem te geven in het beleid dat hen aangaat. In plaats van alleen te focussen op de gevolgen van de ongelijkheid, vraagt het om het erkennen van de diepere menselijke ervaring van diegenen die het systeem uitsluit. Het gaat niet alleen om middelen, maar om het herstellen van vertrouwen en de erkenning van de menselijke waardigheid van degenen die we vaak over het hoofd zien.

In de praktijk betekent dit dat je als leider actief de onzichtbare randen van de samenleving moet betreden. Dit is geen gemakkelijke taak: het betekent dat je in gesprek moet gaan met degenen die zich schaamtevol of ongemakkelijk voelen in hun kwetsbaarheid, en dat je ruimte moet creëren voor hen om te spreken en gehoord te worden. Leiders die in staat zijn om deze ruimte te creëren, werken niet alleen aan financiële gelijkheid, maar aan de diepere herstelprocessen die nodig zijn voor een inclusieve samenleving.

 

   Heb jij de moed om schaamte te verduren?

Wat vraagt deze tijd van jou – niet als CEO of senior manager, maar als mens in jouw rol? Wat houd jij in stand – juist met de beste bedoelingen – dat mensen uitsluit, dat hen in hun kwetsbaarheid houdt? Leiderschap in tijden van ongelijkheid vraagt om meer dan een economische oplossing; het vraagt om moed om het ongemak van schaamte en uitsluiting aan te gaan.

Hoe kun jij ervoor zorgen dat je niet alleen financiële steun biedt, maar ook een cultuur van inclusie en waardigheid creëert? Wat kun jij doen om degenen die we niet zien, daadwerkelijk in het zicht te brengen, zonder hen verder in de schaduw van schaamte te duwen? Leiderschap in deze tijden vraagt om het vermogen om niet alleen beleid te veranderen, maar om de manier waarop we denken en praten over wie er wel en niet bij hoort, te transformeren.